Haber Detay

Popüler Psikoloji Mitleri

Emre KONUK, Sabah gazetesi “işte insan” da psikolojiye dair yerleşmiş yanlış inanışları incelemiş.

Emre KONUK, Sabah gazetesi “işte insan”  da psikolojiye dair yerleşmiş yanlış inanışları incelemiş.  İşte size Emre Konuk’un açıklamaları ile Popüler Psikoloji mitlerinden bazıları…

“Beynimizin yalnızca %10’unu kullanabiliyoruz”

Gerçek olması ihtimali çok cazip geliyor olabilir, ama hayır, beynimizin yalnızca %10’unu kullanmıyoruz. Bu, yeni ürün ve hizmetlerin kapısını açan ve pazarlamacıların çok sevdiği bir mit yalnızca. Medya’nın da etkisi ile toplumda gerçek olarak bilinen, iyice yerleşmiş bir kanı haline gelmiş. Kabul etmek gerek; insana kendini iyi hissettiren, daha yaratıcı ve verimli olabileceğine dair ümit veren bir kanı, ama doğru değil.

“Bazı insanlar sağ beyinlerini kullanır, diğerleri ise sol beyinlerini”

Hayır, bu sağlak veya solak olmaya benzemez. Beynin iki lobunun birbirinden farklı fonksiyonları vardır ve kişinin o anda meşgul olduğu zihinsel işleve göre iki lobun aktivite seviyelerinde farklılık görülür. Ancak, loblar ne işledikleri konusunda değil, nasıl işledikleri konusunda ayrışırlar. Konuşmayı örnek alacak olursak, sol lob, dil bilgisi ve kelime seçimi gibi konuşmanın detaylarını işlemede daha başarılıyken, sağ lob, tonlama ve vurgulama gibi unsurları işlemede daha başarılıdır. Tıbbi operasyonla iki lobu birbirinden ayrılmış kişilerden bahsetmediğimiz sürece, sağ ve sol lob, farklıgörevlerde farklı beceri seviyelerine sahip olmakla birlikte duyular aracılığıyla gelen bilgileri paylaşarak birbirleriyle işbirliği içinde çalışırlar.

“Anne karnındaki bebeklere Mozart dinletmek onların daha zeki olmalarını sağlar”

1993 yılında Rauscher, Shaw ve Ky isimli üç araştırmacı, bir grup üniversite öğrencisine Mozart dinlettikten sonra bir mekansal mantık testi tamamlamalarını istediler. Hiç müzik dinletilmeyen diğer bir grup öğrenciyle kıyaslanınca, Mozart dinletilenlerin verilen testte daha başarılı olduklarıgörüldü. Ancak, çalışma yalnızca kısa dönemli bir başarıdan bahsediyordu, uzun vadede zeka gelişiminden değil. Üstelik bebeklerle de hiç ilgisi yoktu. Yine de bu çalışmadan etkilenen diğer araştırmacılar ve yeni ürün ve hizmetler geliştirmek için fırsat bulan pazarlamacılar “Mozart etkisi” fenomenini yarattılar; çok da sattı.

 “Çoğu insan 40’larında veya 50’lerine yaklaşırken orta yaş krizine girer”

45 yaşındaki bir adam yıllardır hayalini kurduğu Porsche otomobili aldığında, farklı şekilde sakal bıraktığında ya da saç ektirdiğinde, 23 yaşında bir genç kız için eşini terk ettiğinde veya günün gurusu ile çalışmak için Himalayalara gittiğinde, pek çok insan hemen bir “orta yaş krizi” açıklaması ile çıkagelir.

Orta yaşa dair bu karanlık inanç, ilk olarak Dante’nin İlahi Komedya eseri ile ortaya çıktı. Daha sonra 1965’te, psikanalist ve organizasyon psikologu olan Elliot Jacques “orta yaş krizi” terimini dillendirdi. 1976’da Amerikalı yazar Gail Sheehy’nin kitabı ile ise fenomen iyice zihnimize yerleşti. 1994’e gelindiğinde, genç erişkinlerin yüzde 86’sının bir “orta yaş krizi” gerçekliğine inanıyor olduğu anlaşıldı.

Toplumumuzda orta yaş, kişinin, giderek yaklaşan ölüm, yaşanan fiziksel düşüş ve gerçekleşmemiş hayaller ile yüzleştiği ve belirgin bir biçimde kendini sorguladığı, bol türbülanslı bir dönem olarak kabul edilmektedir. Hâlbuki yapılan çalışmalarda, orta yaşın özellikle zor ve stres dolu bir dönem olduğuna dair hiçbir bulguya rastlanmamaktadır. Yaklaşık 3000’i orta yaşlarda olan 7000 küsur kişiyle yapılan bir araştırmada, sanılanın aksine, 40-60 yaş arası kişilerin, geçmişe göre hayatları üzerinde daha çok kontrol sahibi olduklarını hissettikleri ve memnuniyet seviyelerinin yükseldiğini ifade ettikleri görülmüştür. Araştırmacının orta yaş krizini nasıl tanımladığına göre değişmekle beraber genel olarak, çalışmalara katılan kişilerin yüzde 10’u ile yüzde 26’sı arasındaki bir kısmının orta yaş krizi yaşadığı anlaşılmıştır. Yani, “orta yaş krizi”, zannedildiği gibi katiyetle herkesin kendini içinde bulacağı bir süreç değildir.

“Öfkeyi dışa vurmak, içine atmaktan iyidir”

Bu görüşün hakim olduğu birçok popüler psikoloji ürünü, kızdığımız şeyleri “sistemimizden çıkarmamız” gerektiğini vurgular. Paralel olarak, pek çok insan aynı felsefeyi benimsemiştir. Üniversite öğrencileriyle yapılan bir araştırmada, katılımcıların yüzde 66’sının öfkeyi dışa vurmanın, agresyonu (öfke duygusu ve/veya saldırganlık eğilimi) azaltmak için etkili bir yöntem olarak kabul ettiği görülmüştür.

Dışavurumun öfke ve saldırganlığı azalttığına dair inanış yeni değildir; yaklaşık 2000 senelik bir geçmişi vardır. İlk olarak, Yunanlı düşünür Aristoteles’in Poetika adlı eserinde ortaya konmuştur. Aristoteles, trajik oyunlar izlemenin kişide katarsise, yani öfke ve diğer olumsuz duyguların dışavurumu ile ulaşılan tatmin edici bir psikolojik rahatlama deneyimine olanak verdiğini dile getirmiştir. O dönemlerde gerçek kabul edilen pek çok inanış zamanla tarih olurken, katarsise yönelik inanış çağlar boyu varlığını sürdürüp günümüze gelmeyi başarmış, hatta yakın dönemde daha da kıdem kazanmıştır. Özellikle psikoloji alanında en çok tanınan kişi olduğunu söyleyebileceğimiz Sigmund Freud bu konuda çok etkili olmuştur. Freud’a göre dışa vurulmamış öfkenin olumsuz psikolojik sonuçları kaçınılmazdır.

Bugün ise aynı inanış birçok kitapta ve filmde karşımıza çıkar. Analyze This ve Anger Management filmleri “içine atma” mesajının aktarıldığı filmlere iyi birer örnektir. Bu filmlerdeki “öfkeli adamlar” kızdıkça bir yastığı yumruklar, küfreder veya pencereyi açıp avazı çıktığı kadar bağırırlar. Ruh sağlığı alanında çalışan pek çok uzman da kimi zaman danışanlarına benzeri edimlere yönelik önerilerde bulunmaktadır.

Katarsis hipotezinin kısmen çarpıtılmış olduğunu söyleyebiliriz. 40 yılı aşkın süredir yapılan bilimsel araştırmalar gösteriyor ki bir kişiye yönelik doğrudan veya dolaylı biçimde (örneğin, öfke duyulan kişinin yüzünü hayal ederek yastık yumruklamak) dışa vurulan öfke, rahatlama ile değil aksine daha fazla agresyon ile sonuçlanmaktadır.

Ancak dışavurum, öfkenin kaynağına yönelik yapıcı problem çözmeyle, buna ilişkin becerilerle bir bütün olarak tasarlandığında, olumsuz duyguları azaltmakta etkilidir. Bir başka deyişle, bireyin öfke duyduğu kişiye, yumuşak ve çözüm odaklı bir şekilde ve “ben” diliyle duygularını ifade etmesi, kendisini daha iyi hissetmesine ve çatışmanın çözümlenmesine yardımcı olabilir. Tahmin edersiniz ki bu, öfke duyulan kişiyi düşünerek bir yastığı yumruklamaktan veya duvarlara bakıp bağırmaktan oldukça farklıdır.

“Zıt kutuplar birbirini çeker”

Fizik kanunlarına göre doğru olabilir ama konu romantik ilişki olunca iş değişir. Romantik ilişkilerde çekim kanunu pek çok insanın sandığının aksine, tümleme ilkesi ile değil eşleme ilkesi ile açıklanabilir.

Bahsettiğimiz inanış, popüler kültürün içine işlemiş olduğundan sürekli karşımıza çıkar durur. Bin bir türlü farklılıklarına rağmen birbirlerine tutkulu bir şekilde aşık olan iki insanın hikayesi her zaman ilgi çekicidir; Hollywood’a her daim ekmek çıkarabilecek bir malzemedir. Örneğin çoğunuzun bilebileceği You’ve Got Mail filmi zıt kutupların aşkını konu alan bir filmdir.

Tam olarak ilk nasıl ortaya çıktığı bilinmemekle beraber, birtakım açıklamalar mevcuttur. Bunlardan biri kişilerin, eksiklerini tamamlayarak kendilerini bir “bütün” yapacak bir diğerine ihtiyaç duymaları ve gerek kendi maneviyatları gerekse popüler kültürün etkisi ile böyle birinin varlığına derinden inanmalarıdır. Bir diğeri ise kişiler arasında, kopukluk veya çatışma yaratmayan nitelikte birkaç farklılığın bulunmasının ilişkiyi canlı tutabileceği gerçeğidir. Çiftler arasında ufak tefek farklılıklar olabilir; bu ilişkiye iyi gelebilecek bir unsurdur. Ancak kişilerin özelliklerine ve hayat görüşlerine dair belirgin farklılıklar söz konusu olduğunda, kişiler birbirini çekmezler, aksine iterler.

Yapılan çalışmalar gösteriyor ki bizi duygusal olarak en çok çeken kişiler kişilik, tutum ve değerler açısından bize en yakın olanlar. Benzerlik arttıkça çekim de artar. Üstelik benzerlik yalnızca ilk baştaki çekimin bir belirleyicisi değil, aynı zamanda uzun vadedeki memnuniyetin de bir öngörücüsüdür. Bu, romantik ilişkiler için olduğu gibi arkadaşlık ilişkileri için de geçerlidir.

Okuyucu Yorumları

İsminiz :
Yorumunuz değerlendirilmek üzere kaydedilmiştir. Yorumunuz onaylandıktan sonra bu sayfada görüntülenecektir